MAN’S SEARCH FOR MEANING

6/10

Man’s search for meaning is een korte (nog geen 100 pagina’s) uiteenzetting van Victor Frankl over zijn tijd in verscheidene concentratiekampen. Op het eerste gezicht een merkwaardige onderwerpskeuze voor een zelfhulpboek en dat is nu precies waar het in dit boek om gaat. Frankl beargumenteert namelijk aan de hand van zijn eigen ervaringen dat men ook in de meest verschrikkelijke omstandigheden kan kiezen voor een menswaardig bestaan. Vanuit deze observatie heeft Frankl zijn eigen vorm van psychoanalyse ontwikkeld: de logotherapie. Waar het verhaal echter een grote beroemdheid heeft vergaard bij lezers van populaire psychologie, is de logotherapie nooit echt doorgedrongen tot de reguliere psychologie. Ik zal me daarom hier vooral concentreren op het verhaal.

Stephen Covey, Anthony Robbins, Susan Jeffers, het zijn maar een paar voorbeelden van schrijvers die het verhaal van Frankl gebruiken om een centraal punt van hun boek mee te ondersteunen: hoe je omstandigheden ook zijn, en hoe je erfelijkheid ook belast bent, je hebt altijd de mogelijkheid om te kiezen. Niet alleen een keuze voor je gedrag, want daarvoor zijn er in een concentratiekamp beperkte mogelijkheden, maar ook voor je gedachten. Hoe wanhopig de vooruitzichten ook zijn, er zijn altijd gedachten waaruit we troost kunnen halen. Frankl denkt daarvoor specifiek aan herinneringen (die pakt niemand je af), liefde, of een taak die nog vervuld moet worden.

Het is gemakkelijk in te zien waarom dit een belangrijk punt is voor zelfhulpboekenschrijvers (en psychologen in het algemeen). Zonder die mogelijkheid tot keuze is zelfhulp en verandering in het algemeen onmogelijk. Wie geen invloed heeft op zijn gedrag en zijn gedachten kan deze immers ook niet veranderen. Frankl is echter niet de enige die deze boodschap verkondigd heeft. In de filosofie en in de psychologie zijn er door de eeuwen heen genoeg schrijvers geweest die hetzelfde hebben gezegd. Wat het relaas van Frankl bijzonder maakt is de emotionele welsprekendheid van het verhaal. De keuze vóór het leven die Frankl maakt is des te opmerkelijker in contrast met de mensonterende omstandigheden in het concentratiekamp. De toespraak die Frankl aan het eind van het boek in de barakken houdt wanneer enkele mannen de moed dreigen op te geven, is werkelijk schitterend en zal bij velen de tranen in de ogen brengen.

Het boek zal als inspiratiebron dienen voor mensen die zich in een moeilijk parket bevinden. In vergelijking met de beproevingen die Frankl heeft doorstaan verbleken de meeste dagelijkse beslommeringen immers. Frankl legt bovendien duidelijk uit hoe hij destijds in het leven stond en geeft aanwijzingen voor degene die deze houding in het dagelijkse leven wil integreren. Op die manier maakt hij van het boek meer dan alleen een inspirerend voorbeeld.

Het nadeel van Man’s Search for Meaning is dat de boodschap net zo beknopt is als het boek. Daarbij is het emotionele appel dat het boek doet een stuk beter geslaagd dan de intellectuele boodschap. Niet voor niets is er later nog een korte beschrijving van de logotherapie toegevoegd aan het verhaal. Dit maakt de zaken er echter nauwelijks duidelijker en soms zelfs onduidelijker op. Omdat ik zijn wetenschappelijke werken niet ken is het moeilijk in te schatten of dit nu ligt aan de logotherapie of aan de weergave daarvan in dit boek. In ieder geval denk ik niet dat de geïnteresseerde leek veel zal opschieten met deze zware kost: “Freedom is in danger of degenerating into mere arbitrariness unless it is lived in terms of responsibleness.” Een fraaie zin, met een belangrijke boodschap, maar niet bepaald voor een zondagmiddag op de bank. Een goed en kort boekje dus voor wie om inspiratie en motivatie verlegen zit.